24
آوریل

زری بافی

در جلد دوم فرهنگ دکتر معین آمده است: زری بافی (زربفت) یعنی پارچه ی ساخته شده از زر(طلا).
پارچه ای که پودهای آن از طلا است. زری یا زربافت پارچه ای ظریف و بسیار گران بها است که چله یا تار آن از ابریشم خالص است و پودهای آن ابریشم رنگی و یکی از پودها، نخ گلابتون است که می تواند زرین یا سیمین باشد.


نخ های زرین گلابتون

تاریخچه ی زری بافی
زری نفیس‌ترین و افسانه‌ای‌ترین منسوج ایرانی که در روزگار رونق و رواج خود شهرتی عالمگیر داشته و هم‌اکنون نمونه‌هایی از آن زینت‌بخش موزه‌ها و سایر مراکز هنری ایران و دیگر کشورهای جهان است و دارای سابقه‌ای طولانی از لحاظ بافت و تولید می‌باشد.
راجع زری بافی ایران نیز مانند قالی از دوران خیلی قدیم اطلاع زیاد در دست نیست ولی شواهد زیادی موجود است. در مورد تاریخچه زری بافی باید گفت بافت پارچه هایی که در متن و نقوش آنها، نخ های گلابتون بکار گرفته شده بنا به روایات تاریخی به دو هزار سال پیش می رسد.


سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه. سده هفتم و هشتم پیش از میلاد. شوش، دورهٔ عیلامی (موزه لوور)

“هرودوت” مورخ مشهور یونانی نوشته است: رومیان به خاطر زیبایی و اشتهار زربافت های سنتی ایران همه ساله مبالغ هنگفتی می پرداختند. “فیلوسترات” نیز گفته است: اشکانیان، خانه های خود را با پرده های زری یراق دار که از نقوش زرین، تزئین شده بود می آراستند. بدون شک بافتن پارچه های زربافت، مانند قالی و گلیم از زمان هخامنشیان در ایران مرسوم بوده است زیرا در بسیاری از نقوش برجسته تخت جمشید، شوش و حتی پاسارگاد، نقوشی در حاشیه های لباس شاهنشاهان و درباریان به چشم می خورد که حاکی از آن است که لباس آنها از پارچه های زربافت بوده، به علاوه در حاشیه لباده و حاشیه آستین ها و یقه لباس، قطعاتی از طلای ناب به شکل شیر، مرغ، ستاره با گل پنج پر ویا نقوش هندسی مانند مثلث و غیره می دوختند، و بسیاری از این قطعات طلا امروزه در موزه ایران باستان و موزه های دیگر دنیا موجود است که متعلق به عهد هخامنشی می باشد. نساجی ایران در این دوره به ویژه در بافت پارچه ای ابریشمی، پشمی نرم و لطیف مشهور بوده و شاهان هخامنشی به داشتن لباس های زیبا و فاخر شهرت داشتند.
اسکندرمقدونی با همه دشمنیش با ایرانیان، بنا به نوشته های هرودوت و پلوتارک از هنگام ورود به ایران تا به هنگام مرگش، لباس های زری بافت ایرانی بر تن می کرد.
فن زری بافی در دوران صفویه به منتهای کمال خود رسید و به حقیقت باید گفت دوران صفویان، اوج شکوه و بلندی هنر و تمدن ایرانیان بوده است که پس از اسلام مانند آن دیده و شنیده نشده است و امروز اگر کسی به کارگاه های زربافی هنرهای زیبایی کشور مراجعه کند، با دیدن دستگاه های زری بافی در آن کارگاه هایی که نمونه ای از دستگاه های قدیم موجود است توجه خواهد کرد تا چه حد فن زربافی در عهد صفوی تکمیل شده بود.
آنان دوباره نام ایران را دراندیشه ها زنده کردند و پارچه هایی که در دوران شاه عباس بافته می شد، در همه ی تاریخ مانند ندارند. شاه عباس در اصفهان کارگاهی به نام “کارگاه شاهی” ساخت و از هنرمندان زر بافی می خواهد تا در آنجا کار کنند. این کارگاه به شکل انحصاری برای دربار شاهی پارچه هایی بسیار نفیس می بافت و نام آن شهره ی آفاق گشته بود. از آن دوران هم نمونه هایی بسیار باقی مانده است.